ความลักลั่นและศักยภาพที่ซ่อนอยู่: บทวิเคราะห์วิกฤตความเหลื่อมล้ำและโอกาสจากผลการประเมิน PISA 2022 ของนักเรียนไทย
ความลักลั่นและศักยภาพที่ซ่อนอยู่: บทวิเคราะห์วิกฤตความเหลื่อมล้ำและโอกาสจากผลการประเมิน PISA 2022 ของนักเรียนไทย
บทนำ
ผลการประเมินสมรรถนะนักเรียนมาตรฐานสากล (Programme for International Student Assessment หรือ PISA) ในปี 2022 กลายเป็นสัญญาณเตือนภัยครั้งสำคัญต่อระบบการศึกษาไทย เมื่อคะแนนเฉลี่ยในวิชาคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ และการอ่าน ลดลงสู่ระดับต่ำสุดนับตั้งแต่ประเทศไทยเริ่มเข้าร่วมการประเมินในปี 2000
แม้ว่าบริบทโลกหลังการแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 จะส่งผลให้คะแนนเฉลี่ยของหลายประเทศลดลงเช่นกัน (OECD, 2023) แต่สำหรับประเทศไทย ปัญหานี้ไม่ได้สะท้อนเพียงแค่ผลกระทบจากโรคระบาด แต่ยังเผยให้เห็นปัญหาเชิงโครงสร้าง ความเหลื่อมล้ำที่ฝังรากลึก และที่น่าสนใจคือ "ศักยภาพที่ซ่อนอยู่" ของนักเรียนกลุ่มหนึ่งท่ามกลางความขาดแคลน
ความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้าง:
ประเภทของโรงเรียนและช่องว่างของคะแนน เมื่อพิจารณาคะแนนเฉลี่ยในระดับมหภาค ข้อมูลกลับซ่อนความจริงที่แตกต่างกันอย่างสุดขั้วระหว่างกลุ่มโรงเรียน การวิเคราะห์พบว่าประเทศไทยมีสถานศึกษาที่มีคุณภาพระดับโลก เช่น กลุ่มโรงเรียนเน้นวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ ซึ่งมีคะแนนเทียบเท่ากับกลุ่มประเทศชั้นนำอย่างสิงคโปร์และญี่ปุ่น รวมถึงกลุ่มโรงเรียนสาธิตที่มีคะแนนสูงกว่าค่าเฉลี่ยของกลุ่มประเทศ OECD (สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี [สสวท.], 2566)
อย่างไรก็ตาม โรงเรียนส่วนใหญ่ของประเทศกลับมีผลคะแนนต่ำกว่าค่าเฉลี่ย OECD อย่างมีนัยสำคัญ ความแตกต่างนี้สะท้อนผ่านช่องว่างคะแนนระหว่างกลุ่มนักเรียนที่มีผลการเรียนสูงสุด (Top 10%) และต่ำสุด (Bottom 10%) ซึ่งห่างกันถึง 200 คะแนน หรือเทียบเท่ากับระดับความรู้ที่ห่างกันถึง 5 ปีการศึกษา หมายความว่าในขณะที่เด็กอายุ 15 ปีในโรงเรียนคุณภาพสูงมีความรู้เทียบเท่าชั้นมัธยมศึกษาตอนปลายปีสุดท้าย แต่เด็กในโรงเรียนที่ขาดแคลนกลับมีความรู้เพียงระดับประถมศึกษาตอนปลายเท่านั้น
วิกฤตระดับสมรรถนะพื้นฐาน (Proficiency Levels)
ประเด็นที่น่ากังวลที่สุดคือสัดส่วนของนักเรียนที่ไม่ผ่านเกณฑ์พื้นฐาน (ระดับ 2) ซึ่งเป็นระดับที่จำเป็นต่อการใช้ชีวิตและทำงานในโลกปัจจุบัน ผลการประเมินระบุว่า:
- คณิตศาสตร์: มีนักเรียนไทยผ่านเกณฑ์เพียง 32% (เทียบกับ OECD 70%)
- วิทยาศาสตร์: ผ่านเกณฑ์ 47% (เทียบกับ OECD 76%)
- การอ่าน: ผ่านเกณฑ์ 35% (เทียบกับ OECD 74%)
สถิตินี้บ่งชี้ว่านักเรียนไทยมากกว่าครึ่งหนึ่งขาดทักษะในการตีความ การวิเคราะห์ และการประยุกต์ใช้ความรู้ในสถานการณ์ชีวิตจริง ซึ่งเป็นทักษะพื้นฐานในศตวรรษที่ 21
ความหวังจาก "นักเรียนช้างเผือก" (Resilient Students)
ท่ามกลางวิกฤต กลับมีประเด็นที่น่าทึ่งคือสัดส่วนของ "นักเรียนช้างเผือก" หรือนักเรียนจากครอบครัวที่มีสถานะทางเศรษฐกิจและสังคมต่ำที่สุด 25% ของประเทศ แต่สามารถทำคะแนนได้สูงอยู่ในกลุ่ม 25% บนของประเทศได้ถึง 15% ซึ่งสัดส่วนนี้สูงกว่าค่าเฉลี่ยของประเทศที่ร่ำรวยในกลุ่ม OECD ซึ่งมีเพียง 10% (OECD, 2023)
ปรากฏการณ์นี้สะท้อนว่าเด็กไทยจำนวนมากมี "พลังแห่งการฟื้นตัว" (Resilience) และศักยภาพในการเรียนรู้สูงแม้จะขาดแคลนทรัพยากร
ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย: มาตรการยกระดับแบบมุ่งเป้า
เพื่อให้การปฏิรูปการศึกษาเกิดผลสัมฤทธิ์ PISA และผู้เชี่ยวชาญได้เสนอแนวทางสำคัญดังนี้:
1. การปฏิรูปกระบวนการเรียนการสอน: มุ่งเน้นการสร้างเครื่องมือให้ครูเปลี่ยนจากการสอนเพื่อท่องจำ (Rote Learning) ไปสู่การสอนแบบเน้นทักษะและการคิดวิเคราะห์เพื่อแก้ปัญหาในชีวิตจริง
2. การจัดสรรทรัพยากรอย่างเป็นธรรม: ต้องมีการสนับสนุนสื่อการเรียนรู้และเทคโนโลยีให้แก่โรงเรียนในพื้นที่ห่างไกลอย่าง "มุ่งเป้า" เพื่อลดช่องว่างทางคุณภาพระหว่างโรงเรียนกลุ่มนำและโรงเรียนทั่วไป
3. การพัฒนาทั้งระบบ (Systemic Reform): ยกระดับมาตรฐานโรงเรียนทุกสังกัดให้มีความใกล้เคียงกัน เพื่อไม่ให้คุณภาพการศึกษากระจุกตัวอยู่เพียงโรงเรียนเฉพาะกลุ่ม
บทสรุปและประเด็นคำถามเพื่อการวิจัยในอนาคต
ผลประเมิน PISA 2022 ไม่ได้เป็นเพียงตัวเลขที่บอกว่าเราล้มเหลว แต่เป็นแผนที่ชี้เป้าปัญหาเชิงโครงสร้างที่เหลื่อมล้ำและโอกาสที่ยังไม่ได้รับการเจียระไน
ประเด็นที่ควรเป็นโจทย์วิจัยเร่งด่วนคือ: "อะไรคือปัจจัยเบื้องหลังความสำเร็จของกลุ่มนักเรียนช้างเผือก 15% นั้น?" เป็นเพราะคุณลักษณะส่วนบุคคล แรงสนับสนุนจากครูบางกลุ่ม หรือวัฒนธรรมครอบครัว
หากระบบการศึกษาสามารถถอดบทเรียนจากความสำเร็จนี้และขยายผลไปยังนักเรียนอีก 85% ที่เหลือได้ จะเป็นการปลดล็อกศักยภาพของเด็กไทยและยกระดับประเทศได้อย่างยั่งยืน
อ้างอิง (References)
OECD. (2023). PISA 2022 Results (Volume I): The State of Learning and Equity in Education. PISA, OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/53f23881-en
สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี. (2566). บทสรุปผู้บริหาร รายงานผลการทดสอบ PISA 2022. กรุงเทพฯ: กระทรวงศึกษาธิการ.
World Bank. (2024). Thailand Economic Monitor: Towards a Competitive Education System. Bangkok: World Bank Group.
ความคิดเห็น
แสดงความคิดเห็น